دكتر فاضل لاريجاني

نام و جايگاه علمي پروفسور سيدحسين نصر براي عموم محققان حوزه‏هاي عرفان و فلسفه و كلام اسلامي آشناست. وي با سابقه پرارجي از فعاليتهاي علمي و فرهنگي و نوشته‏ها و سخنرانيهاي عالمانه فراواني در حوزه انديشه اسلامي داراي بدون شك يكي از صاحب‏نظران مسلمان محسوب مي‏شود و به ويژه در ميان غربيان مورد اعتبار و عنايت ويژه‏اي است. او در متني كه پيش رو داريد در مورد زواياي گوناگون اسلام به ويژه مباحث جهاد، خشونت، صلح، سياست‏گرايي، تمدن اسلامي، سنت و تجدد و انحطاط مسلمين سخن گفته. او به پرسشهايي كه در مورد مسايل فعلي بين اسلام و غرب در بين غربيان مطرح است پاسخهايي داده كه قطعا جذاب و خواندني است. عقيده او در مورد اينكه سكولاريسم دشمن مشترك اسلام و غرب است به خودي خود جالب است و تازگي دارد.

پروفسور سيدحسين نصر يكي از متخصصان برجسته در زمينه علم، عرفان و فلسفه اسلامي است. وي استاد مطالعات اسلامي در دانشگاه جورج واشنگتن در شهر واشنگتن دي سي مي‏باشد.

نصر به سال 1933م در خانواده‏اي مذهبي و متصوف به دنيا آمد. آموزش ابتدايي خود را در ايران و ايالات متحده آمريكا انجام داد. سپس، به تحصيل در رشته فيزيك در انستيتو تكنولوژي ماساچوست (MIT) و زمين‏شناسي و ژئوفيزيك در دانشگاه هاروارد پرداخت و موفق به اخذ درجه دكتراي تاريخ علم و فلسفه با گرايش در علوم كيهان‏شناسي اسلامي از همين دانشگاه گرديد.

از سال 1958 ـــ 1979 به تدريس تاريخ علوم فلسفه در دانشگاه تهران پرداخت و نخستين كرسي آقاخان در زمينه مطالعات اسلامي در دانشگاه آمريكايي بيروت را كسب كرد. وي رييس دانشگاه آريامهر سابق و بنيانگذار انجمن سلطنتي فلسفه در ايران بود.

پرفسور نصر در زمان انقلاب اسلامي به سال 1979 ايران را به قصد آمريكا ترك كرد. ابتدا، به تدريس در دانشگاه تمپل در فيلادلفيا پرداخت و سپس، در سمت فعلي خود به عنوان استاد دانشگاه جورج واشنگتن به كار گمارده شد. وي به طور گسترده‏اي در نقاط مختلف دنيا سخنراني نموده و در سال 1981 نخستين مسلماني بود كه از سوي دانشگاه ادينبورگ براي ايراد سلسله سخنرانيهايي معروف به سمينارهاي ژيفورد (Gifford) از وي دعوت به عمل آمد. اين سخنرانيها با عنوان دانش و قداست منتشر گرديد. (Crossroad، 1981)

علاقه نصر به گفتمان ديني او را به انجام مذاكرات و طرح مباحثات متعددي با متكلمان و فيلسوفان معروف مسيحي، يهودي، هندو و بودايي برانگيخت. وي مولف تعداد زيادي كتاب و مقاله درباره علوم، فلسفه، عرفان اسلامي و نيز مقالاتي مربوط به سنت و مدرنيته (تجددگرايي) مي‏باشد. جديدترين كتاب او قلب اسلام نام دارد. (انتشارات هرپر، سپتامبر 2002) نصر رييس موسسه مطالعات درباره سنت‎گرايي است كه مركز آن در آمريكا قرار دارد. اين موسسه، مجله سوفيا را ـــ كه مجله‏اي درباره سنت اديان است ـــ منتشر مي‏كند. وي به كسوت تصوف (مكتبي عرفاني در اسلام) كه ملهم از يك قديس صوفي الجزايري قرن بيستم موسوم به شيخ احمد العلوي است، درآمد.

من استاد نصر را به سال 2002 در واشنگتن ملاقات كردم، آنچه پيش رو داريد، متن ويرايش شده‎اي از گفت‎وگوي ما مي‏باشد.

○ ريشه‏هاي اسلام مانند ريشه‏هاي يهوديت از يك فرهنگ جنگنده (خشونت‏گرا) نشات مي‏‏گيرد؛ اما بعد از توسعه ابتدايي اسلام، دوره‏هايي طولاني از صلح و بالندگي علمي، فرهنگي و مداراي ديني پديد آمد. آيا اين پديده‏هاي تاريخي به طور كامل منفك از يكديگر هستند؟ آيا مي‏شود درباره نحوه و تاثير شرايط تكوين تاريخي ريشه‏هاي اسلام در شكل‎گيري دين توضيح دهيد؟

● نخست، اجازه دهيد تا سخنان شما را تصحيح كنم. ريشه‏هاي اسلام در فرهنگ جنگ و ستيزه‎جويي جايي ندارند؛ بلكه منبعث از خداوند است. اسلام در عربستان پديد آمد، بين قبايلي كه با يكديگر در ستيز بودند. دين، توسط خدا در پاسخ به اين خصومتهاي قبيله‏اي نازل شد.

تاريخ همه جوامع بشري، آميخته با جنگ مي‏باشد و اسلام يك استثنا نيست. اسلام بيشتر از مسيحيت يا يهوديت جنگ نداشته است. وقتي پيامبر(ص) مجبور به مهاجرت از مكه شد كه زندگانيش در معرض خطر قرار داشت. وي ناگزير به چندين جنگ دفاعي در مدينه گرديد؛ اما وقتي كه به مكه بازگشت، در اين شهر بدون ريختن قطره‏اي خون، صلح را برقرار ساخت. همچنين بعد از وفات پيامبر(ص) در زمان خلفاي راشدين جنگ فرقه‏اي درگرفت و در پي آن، يك دوره طولاني صلح‏آميز با بالندگي فرهنگي همه زمينه‏هاي مذهبي و فرهنگي ايجاد شد.

اسلام در مقايسه با اديان ديگر حتي هندوئيسم ـــ كه به مدارا شهرت دارد ـــ از مداراي ديني بيشتري برخوردار است. در واقع، پيامبر اسلام(ص) احترام زيادي براي يهوديان و مسيحيان قائل شدند و آنان را اهل كتاب مي‏خواندند. جنگهاي پيامبر(ص) عليه يهوديان در مدينه به خاطر يهوديت آنان نبود؛ بلكه به دليل همدستي آنها با دشمنان مكي و خيانتشان بود. خيانتي كه تعدادي از يهوديان را به كشتن داد. ساير يهوديان و مسيحيان از حمايت مسلمانان برخوردار بودند و در صلح و آرامش در ميان آنها مي‏زيستند.

○ نظر شما درباره احساسات ضديهودي و ضداسرائيلي كه در بين خيلي از مسلمانان رايج مي‏باشد، چيست؟

● اين، يك پديده جديد است كه در واكنش به ظهور صهيونيسم به عنوان يك ايدئولوژي لائيك در منطقه و تاراج سرزمين فلسطين و ظلم بر مردم آن پديد آمده است. هرگاه وضعيت بين اسرائيليها و عربها بر اساس عدالت حل شود، از اين احساسات نفرت‏آميز عليه يهوديان كاسته مي‏شود. از لحاظ تاريخي، مسيحيان و يهوديان بدون هيچ مشكل عمده‏اي در بيشتر كشورهاي اسلامي مي‏زيستند. جامعه مسيحي اصلي در مصر، حتي تا امروز باقي مانده است. يهوديان در جوامع اسلامي در مقايسه با بيشتر كشورهاي اروپايي از خوش رفتاري بهتري برخوردار بودند، بعد از آنكه يهوديان همراه با مسلمانان در قرن پانزدهم از اسپانيا برون رانده شدند، در شمال آفريقا و در تركيه سكنا گزيده در اين مناطق مستقر شدند و جوامع آنها از بالندگي برخوردار گرديد. به عنوان مثال، امروز در ايران مسيحيان و يهوديان نمايندگان خود را در مجلس دارند. حتي به هنگام بمباران بغداد توسط آمريكا در سال 1991 هيچ مسيحي‎اي از روي عمد مورد آزار مسلمانان عراقي قرار نگرفت.

○ قرآن نيز همانند كتابهاي مقدس يهوديان و مسيحيان، در دفاع از اعمال صلح‏آميز و خشونت‏آميز آياتي دارد. آيا مي‏شود درباره طيف تفسيرهاي مختلف قرآني در ارتباط با رفتار خشونت‏آميز توضيح دهيد؟ در حقيقت، تبيين قرآن از مفهوم جنگ چيست؟

● در قرآن آيات انگشت‏شماري درباره جنگ وجود دارد؛ اما متاسفانه برخي، در مغرب زمين هميشه اين آيات را استخراج و نقد مي‏كنند و به ظاهر فراموش مي‏كنند كه در تورات آيات بيشتري درباره جنگ وجود دارد.

جنگ در قرآن تنها به عنوان يك عمل دفاعي مجاز بوده و كشتن غير نظاميان بي‏گناه، زنان و بچه‏ها را تجويز نمي‏كند و درباره اصطلاح جهاد كه در مغرب زمين از آن تعبير نادرستي شده است، مي‏توانم بگويم كه به معناي «كوشش در راه خدا» است و عميق‏ترين مفهوم آن، يك سلوك شخصي دروني است و نه يك جنگ مقدس. با اين وجود، مي‏تواند به معناي يك عمل دفاعي به منظور حفظ و حمايت جامعه مسلمانان به كار گرفته شود.

○ اين همان تمايزي است كه بين جهاد اكبر و جهاد اصغر وجود دارد، آيا مي‏توانيد در اين باره توضيح بيشتري دهيد؟

● بله، جهاد اكبر به معناي كوشش شخصي دروني به منظور غلبه بر خود‏شهواني و خودمادي مي‏باشد و جهاد كوچك به معناي جنگ دفاعي بيروني است. پيامبر(ص) در پي پيروزي در يكي از نخستين جنگها با مكيان به پيروان خود تبريك گفت و بديشان چنين گوشزد كرد: «شما از جهاد بيروني فارغ آمديد و اكنون بايد در فكر جهاد دروني باشيد.» وي به آنان هشدار داد، جهاد دروني‎اي كه عليه هوسهاي مادي است، مهم‏تر و بزرگ‏تر از جهاد بيروني مي‏باشد.

○ با اين وصف، واژه عربي «حرب» به معناي جنگ، چه تفاوتي با مفهوم جهاد دارد؟ و چرا كلمه جهاد در مباحث اسلامي معاصر اين‎قدر رايج شده است؟

● حرب به معناي جنگ به مفهوم متعارفي است كه اسلام درباره آن قواعد و مقررات مضبوط و مشخصي دارد. همانطور كه واژه جهاد نيز يك معناي ديني معيني داشته و به مفهوم تلاش براي خدا و سعي در راه وصال به اوست؛ اما اين كلمه به همه منظوري استفاده شده است. به عنوان مثال واژه مسيحي Crusade «جنگ صليبي» را در نظر بگيريد. پاپ اوربن از اين واژه به مفهوم جنگ مقدس در قرن يازدهم و در هنگامه جنگهايي بر ضد اسلام استفاده كرد. همچنين شما در قرن بيستم، همين اصطلاح را از رئيس‏جمهور جانسون براي جنگ عليه فقر مي‏شنويد.

بنابراين، از واژه جهاد هم در مفهوم حقيقي و مجازي استفاده شده است. بعضي اوقات جنگها در هر جامعه‎اي با نام ظاهري و دروغيني به راه انداخته مي‏شوند. در طول تاريخ بعضي از سلاطين همواره، اعلان «جهاد» مي‏كردند؛ حال آنكه آنچه در سر داشتند، تنها «حرب» بود. آنها مي‏خواستند يك قطعه سرزميني را تصرف كرده يا بر دشمني فائق آيند؛ بنابراين؛ ايشان در راستاي مشروعيت بخشيدن به اقدامات و سياستهايشان به اعلان مذهبي جهاد متوسل مي‏شدند. اين اعمال سياستها نه از ديدگاه حقوقي و نه از ديدگاه كلامي، جهاد نبود. جهاد تنها مي‏تواند توسط رئيس يك دولت اسلامي در مشورت با علماي ديني اعلام شود. به عنوان مثال، رئيس‎جمهور مصر نمي‏تواند اعلان جهاد كند؛ زيرا او رئيس لائيك يك دولت است.

○ اسلام، ديني با محتواي بسيار سياسي است و از نظر تاريخي بعضي از مصلحان ديني و سياسي از ابزار خشونت‏آميز به منظور نيل به اهدافشان استفاده كردند.

● برخلاف مسيحيت كه در آن، مسيح به پيروان خود مي‏گويد كه آنچه متعلق به خداست، به خدا بسپارند و به سزار واگذارند، آنچه كه متعلق به اوست. اسلام اعتقاد دارد كه همه چيز متعلق به خدا مي‏باشد.

قانون و شريعت اسلامي بر دو مبنا استوار است: يكي، وحي به پيامبر(ص) كه قرآن را تشكيل مي‏دهد و ديگري، احاديث يا سنت و اخبار افعال پيامبر(ص) است. قانون مقدس اسلام و به اصطلاح شريعت، بر اين دو نوع منبع اصلي و بنيادي مبتني مي‏باشد و همچنين، بر پايه برخي اصول ديگر از قبيل اجماع و قياس استوار است. مسيحيت، قوانين مشخصي در انجيل براي جامعه ندارد. مسيح، برخلاف موسي و پيامبر(ص) اسلام قوانين مشخصي بنيان ننهاده و از اين رو، جوامع مسيحي مختلف ناگزيرند از قوانين فرهنگهاي بومي متفاوت استفاده نمايند. حال آنكه در اسلام، قانون يا شريعت و دين، سخت درهم تنيده شده‏اند.

در طول دو قرن بعد از ظهور اسلام يك جريان فزاينده خودآزمايي (تحقيق و تفحص) در جامعه مسلمان وجود داشت و به همين خاطر، فقه يا قانون اسلامي به سرعت رشد كرد. نخستين فقيهان مسلمان در پي استقرار هنجارهاي مشخص قانوني بودند؛ به طوري كه دستورات قرآني را براي ايجاد يك جامعه پرهيزكار، برابر و دادگر دربرگيرد. سلاطين و خلفا مي‏بايست به منظور حمايت از شهروندان بر اساس شريعت، حكومت مي‏كردند؛ ولي مانند ديگر جوامع بشري بعضي از حكمرانان بهتر از ديگران بودند. بعضي به كشتار و ظلم نسبت به شهروندان دست زدند و گروه‏هاي تحت ستم نيز به سوي علما يا رهبران مذهبي پناه مي‏بردند تا در مصونيت باشند. بعضي گروه‏ها در مواقع مختلف، احساس كردند كه حاكمان ظالم به شدت از مسير شريعت و از سير اصلي اسلام مبتني بر عدالت و مساوات در مقابل قانون تخطي كرده و در نتيجه، در پي آن برآمدند تا در صورت مخالفت حكمران، حركتهاي سياسي و اصلاحي خود را به راه اندازند. در چنين شرايطي، به طور معمول عمل با خشونت‏ نيز همراه بود.

در جامعه بشري، مواجهه با مساله خشونت يك واقعيت است. اسلام اين واقعيت را مغفول نگذاشته؛ بلكه خواسته است تا آن جا كه امكان دارد، جنگ و خشونت را محدود كرده و خشونت عليه غيرنظاميان بي‏گناه، به ويژه سالمندان، زنان و بچه‎ها را منع نموده است. در هر حال، تاريخ اسلام در مقايسه با تاريخ مسيحيت، خشونت بيشتري به خود نديده است.

○ ما در مغرب زمين بيشتر از ياد مي‏بريم كه اين جريان علمي، فرهنگي و فلسفي بالنده جهان اسلام در قرون وسطا بود كه به اروپا كمك كرد تا رنسانس و عصر روشنگري خويش را آغاز نمايد و تنها در قرن 18 يا 19 بود كه اقتصاد توسعه‏طلب اروپا، موازنه قدرت را برهم زد و در پي استعمار جوامع بيشتر كشاورز در خاورميانه، آفريقا و آسيا برآمد. آيا مي‏شود درباره تاثير اين تغيير موازنه قوا در اسلام توضيح دهيد؟

● توسعه اروپا اوايل قرن 16 شروع شد. شايد مهم‏ترين تمدن در آن زمان اسلام بود و غرب تا حد زيادي وام‏دار اين تمدن است. علم غربي بر پايه علم اسلامي بنا شده است. گاليله نمي‏توانست بدون چهره‏هايي چون ابوعلي سينا و ديگر اخترشناسان مسلمان پديد آيد. هرچند كه دانش توسعه‏يافته گاليله و ديگر دانشمندان مدرن مبتني بر يك جهان‏بيني متفاوت از جهان‏بيني علوم اسلامي است؛ اما جهان اسلام از نظر تاريخي، مرتكب يك اشتباه مهم شد و آن اينكه به عنوان يك تمدن فعال و پويا در قرون 16 و 17 گرفتار امور داخلي خود شد و از پيشرفت تدريجي اروپا و شكل‏گيري يك قدرت غالب، غفلت نمود. مسلمانان به اروپاييان به مثابه مشتي جنگجوي خشن اما قدرتمند مي‏نگريستند. تا آن زمان تبادلات يك‏طرفه بود. اروپاييان وام‏دار جهان اسلام بودند. قدرت اسلامي در آن زمان در هند مغول، ايران صفوي و امپراتوري اسلامي متمركز بود. وقتي اروپاييان به چند منطقه در آسياي دور دسترسي پيدا كردند، اين حادثه ناچيزي به شمار مي‏آمد. تنها به سال 1798 بود كه وقتي ناپلئون مصر را تصرف كرد، جهان اسلام بيدار شد و به خود آمد. مصر در قلب جهان اسلام قرار داشت و هرچند كه زير يوغ عثماني بود، تحت حكومت مملوكها قرار داشت. مملوكها تنها سلسله سلاطين مسلماني بودند كه توانستند از تخريب كامل مصر توسط مغولها جلوگيري كرده و در نهايت، ارتش مغول را شكست دهند؛ بنابراين، غلبه ناپلئون بر مصر يك شوك بزرگ بود.

اروپا تبديل به يك قدرت غالب گرديد؛ چون سكولار شد. شايد برخي بگويند كه اروپاي بعد از قرون وسطا معنويت و روح خود را براي كسب قدرت دنيوي در معامله‏اي فوستي‏گونه (Faustian) فروخت. من هميشه گفته‏ام كه اگر اسلام نيز تمام انرژي خود را صرف كسب قدرت اين جهاني مي‏كرد، به جاي كشف و تحقيق فلسفي، ديني و عرفاني، مي‏توانست ابزار تسخير جهان را به دست آورد.

○ امروزه در مغرب زمين تعداد متنابهي مسلمان زندگي مي‏كنند و همچنين، تعداد قابل توجهي از غربيان (نه در شرايطي سهل) در بسياري از جوامع مسلمان حضور دارند. شايد اين پديده، مرزبندي بين آنچه مسلمانان به طور سنتي دارالسلام ـــ يعني جايي كه اسلام اكثريت را دارد ـــ مي‏خواندند و در ديگر سرزمينها برهم ريخته است، آيا مي‏توانيد راجع به بعضي از واكنشهاي مسلمانان دارالسلام نسبت به غرب توضيح دهيد؟

● ما بايد به دوران ناپلئون برگرديم. وقتي او مصر را در قلب جهان اسلام تصرف كرد، مسلمانان مبهوت و شوكه شدند. تاريخ اسلام برخلاف تاريخ يهوديان، تاريخ فتوحات بوده است. آيه‏اي در قرآن مي‏گويد: «اگر خدا كمك كند، هيچ كس نمي‏تواند بر شما غلبه كند.» (3 ـــ 160)

مسلمانان عقيده داشتند تا زماني كه دين خدا را پيروي كنند، فاتح خواهند بود؛ اما اكنون كه اسلام مواجه با بحران معنوي، ديني و سياسي عميقي شده است، مسلمانان از خود مي‏پرسند: «كجاي كار عيب داشت؟» در سه پاسخ به اين سوال سه نظريه وجود دارد: 1ـــ اين شكست بزرگ، نشانه آخر دنيا و ظهور مهدي يا منجي مي‏باشد. 2ـــ مسلمانان آن گونه كه بايد از دستورات اسلامي پيروي نداشته‏اند و بايد به تبعيت از وجه اصيل دين برگردند. 3ـــ پيام اسلام بايد با جهان مدرن منطبق گشته تا بر توفق غرب غالب آيد. هر سه پاسخ، پيروان خود را داشت و سه نوع جريان فكري در مواجهه با غرب مدرن در قرن 19 پديدار گشت. اين سه جريان، شامل مهدي‏گرايان يا حركتهاي مسيانيك (messanic)، اصالت‏گرايان مثل وهابيسم در عربستان سعودي و جريانهاي مدرن مانند تركان جوان و ليبراليسم عرب بودند.

اين حركتها در دو فاز و موج مختلف پديدار گشتند. نخست در قرن 19 و اوايل قرن 20 و سپس بعد از جنگ جهاني دوم. موج دوم متفاوت از موج اول بود؛ هرچند شامل جريانهاي متعدد مهدي‏گرايي، تجددگرايي و بنيادگرايي بود. در حقيقت، به آنچه از آن در غرب به اسلام سنتي ياد مي‏شود، منجر گرديد. درخود غرب نيز وضعيت جديدي پديد آمد كه بيشتر يك رابطه خصومت‏آميز بين اسلام و غرب را ترسيم مي‏كرد.

مسلمانان بعد از جنگ جهاني دوم از ياس غربيان نسبت به مدرنيته غرب آگاه شدند. در آن زمان، اين حالت در اشعار تي اس اليوت يا در اثر رنه گنون با عنوان بحران جهان مدرن و نيز بسياري از آثار ديگر كه در جهان اسلام ترجمه و منتشر مي‏شد، منعكس بود.

همچنين ثروتي كه به جهان اسلام سرازير شد، روند صنعتي شدن و مدرنيزاسيون را تسريع كرد و تنشهاي بين اسلام و نفوذ غرب در اين كشورها را تشديد كرد. غالب جهان اسلام به استقلال سياسي رسيده و مسلمانان چشم به راه استقلال فرهنگي و اجتماعي نيز مي‏باشند. هنوز هم دين در جوامع اسلامي از قدرت بالايي برخوردار است؛ بنابراين، بسياري از مسلمانان متوقع بودند كه جامعه اسلامي را احيا كرده و آداب فرهنگي و مقررات اسلامي‎اي را كه توسط قدرتهاي استعمارگر متوقف شده بودند از نو حاكم كنند.

اگرچه برخلاف كوششهايشان، همچنان خود را وابسته به نيروهاي اقتصادي و تكنولوژي غرب يافتند و از لحاظ سياسي خود را زير سلطه يك طبقه عرب آموزش ديده در غرب و با گرايش غربي يافتند كه با حمايت غرب توانسته بودند در قدرت بمانند. هركس كه جهان اسلام را مي‏شناخت، درمي‏يافت كه اين تنشها در نهايت به بعضي واكنشها منجر مي‏شود. من از نخستين مسلماناني بودم كه راجع به اين وضعيت در دهه 50 سخن گفتم.

○ شما دو واژه «بنياد‏گرايان» و «سنت‏گرايان» را به كار برديد، تفاوت بين دو گروه را در اسلام توضيح دهيد.

● بله، اين دو با هم خيلي فرق دارند. البته بنيادگرايي يك مفهوم غربي است كه ريشه در پرتستانيسم آمريكايي داشته و براي نخستين بار توسط غرب درباره اسلام و به هنگام انقلاب ايران در سال 1979 استفاده شد. اين يك واژه مغالطه‏آميز بوده كه عناصر ناهمگون زيادي را دربرداشته است و مشهورترين نمونه آن وهابيسم در عربستان سعودي مي‏باشد. آنچه تمام بنيادگرايان بر آن توافق دارند، نفرت و عدم اعتماد به غرب و فرهنگ غربي و عشق به علم و تكنولوژي غرب مي‏باشد. همچنين آنان به يك جريان فعال گرايش داشته و به طور معمول با ابعاد دروني اسلام مثل عرفان، فلسفه و هنر مخالف هستند. بيشتر يك فهم ظاهري (قشري) و شبه علمي از قرآن را ترغيب مي‏نمايند. در واقع، اين گرايش عامي كه مي‏توان آنرا سلفي‎گرايي ناميد، به طور كامل در زمره ديدگاه اصيل و رسمي قرار نداشته و در حاشيه ارتودكسي اسلامي قرار مي‏گيرد.

بنيادگرايي آن روي سكه مدرنيسم مي‏باشد. در اشكال معاصر آن، بنيادگرايي نمي‏تواند بدون مدرنيسم وجود داشته باشد؛ به طوري كه هم خواهان تكنولوژي مدرن بوده و هم فرهنگ مدرن را رد مي‏كند. توجه و جاذبه فراخوان بنيادگرايان بسيار قوي بوده؛ زيرا از جنگ جهاني دوم به بعد هويت اسلامي سخت در معرض خطر قرار داشته است.

با اين وجود، بيشتر مسلمانان، بنيادگرا نبوده؛ ولي سنت‏گرا هستند. اينان در پي زندگي بر اساس اصول سنت اسلامي مي‏باشند؛ به طوري كه برخوردار از ميراث علمي، هنري، فرهنگي و معنوي غني اسلام گردند. در حالي كه بنيادگرايان طردكننده هستند، سنت‏گرايان بيشتر جهان و عام‏گرايند. بنيادگرايان علاقه‏مند به جلوه‏هاي بروني و قشري و نه فلسفي هستند. حال آنكه سنت‏گرايان به جنبه‏هاي دروني، فلسفه، معنويت و كيفيت دين علاقه دارند.

سنت‏گرايان هميشه وجود داشته‏اند؛ اما غرب تمايلي به ديدن و توجه به آنان نداشته است. دانشمندان غربي شيفته تحولند. آنان اصلاحات و تحولات را مي‏بينند؛ اما قادر به ديدن عناصر پايدار و همواره ثابت نيستند. وقتي شما به هيماليا مي‏رويد، مي‏توانيد تمام وقت خود را صرف ديدن ريزش سطحي كوه يا جابه‏جايي سقوط صخره‏ها كنيد؛ اما اگر تنها اين را ببينيد، از حضور رشته كوه بلند ايستاده در برابر خود غافل خواهيد ماند.

○ شخصيتي مثل اسامه‏بن‏لادن چگونه در اين تصوير جا مي‏گيرد و نظر شما درباره فلسطينياني كه عمليات انتحاري انجام مي‏دهند، چه مي‏باشد؟

● در اينجا دو چيز مختلف وجود دارد كه بايد آنها را از يكديگر تفكيك كرد. بن‏لادن محصول وهابيت ناب‏گراي (قشري) سعودي و غرب لائيك است. وقتي اتحاد جماهير شوروي به افغانستان حمله كرد، در ابتدا، آمريكاييان واكنش سريعي نشان ندادند. سفير وقت آمريكا در افغانستان دوست من بود. او پيامهاي متعددي به دولت آمريكا مبني بر خطرات اين وضعيت مي‏فرستاد. در نهايت، وقتي آمريكاييان گوش دادند، رو به سوي متحدان خود در عربستان سعودي كردند تا اقدام نظامي را تامين مالي كنند.

اسامه‏بن‏لادن يك مامور اعزامي به افغانستان بود. او در يك خانواده مرفه سعودي بزرگ شد. پدرش با محافل سلطنتي مرتبط بود. او زاهدترين عضو خانواده به شمار مي‏رفت و آينده درخشاني در پيش رو داشت. آمريكاييان با پول سعودي او را آموزش دادند؛ اما اسامه‏بن‏لادن با نفرت نسبت به انحطاط فزاينده جوامع مسلمان كه از نظر وي ناشي از سكولاريسم غرب بود، بزرگ گرديد. او از حضور آمريكا در عربستان سعودي متنفر بود، به خصوص از حضور سربازان آمريكايي در اين سرزمين مقدس نفرت داشت و متاسفانه، اين نفرت او را به اين اقدامات تاسف‏بار واداشت. او يك افراط‏گرا شد و حتي عليه قدرت وهابي به پاخاست. اگر 20 سال پيش، آمريكاييان بدون كمك عربستان سعودي به افغانستان مي‏رفتند، 11 سپتامبري پديد نمي‏آمد.

○ بن‏لادن مشمول تعريف شما از بنيادگرايي تجددخواه شده كه به نحو تاسف‏بار و مسخره‏آميزي، تكنولوژي پيشرفته و آموزش پيشرفته را عليه سكولاريزم مدرن استفاده مي‏كند.

● بله، اين درست است. او غرب را طرد مي‏كند، بدون آنكه غرب بفهمد يا بدون آنكه بداند آنچه را طرد مي‏كند، چيست؟

اما، عمليات انتحاري داستان ديگري دارد. بسياري از مسلمانان اين را غير قابل قبول مي‏دانند و از چنين اعمالي اغماض نمي‏كنند؛ زيرا طبق قانون اسلام خودكشي همانند كشتار مردم بي‏گناه ممنوع است. تنها تعداد اندكي از علما معتقدند كه چنين عملي به عنوان آخرين حربه مي‏تواند شكل قابل قبولي از دفاع باشد. خودكشي در اسلام ممنوع بوده و طبق آمار نرخ خودكشي در جوامع اسلامي در مقايسه با غرب بسيار پايين است.

اگر فلسطينيان، مسلسل ام 16 و هلي كوپتر آپاچي داشتند، از بدن خود به عنوان حربه جنگي استفاده نمي‏كردند. اين تنها راهي است كه برايشان باقي مانده است و البته، اعمالشان تا حدي پاسخ به آن چيزي مي‏باشد كه به دست ديگري بر آنان رفته است. به عنوان مثال اگر شما به مرزهاي 1967 برگرديد و بيت‏المقدس شرقي را به عنوان پايتخت به آنان بدهيد و بعضي خسارتهاي مالي را جبران كنيد، مثل آنچه يهوديان بعد از جنگ جهاني دوم دريافت كردند ـــ به ظاهر غيرممكن به نظر مي‏رسد، براي تمام فلسطينياني كه برمي‏گردند، تسهيلاتي فراهم شود ـــ من معتقد هستم كه احساسات فرومي‏خوابد و گروه‏هاي خشن، ضعيف‏شده ديگر نمي‏توانند به راحتي جوانان را برانگيزانند.

البته، اين نخستين باري نيست كه ما چنين چيزي را در تاريخ مي‏بينيم. عمليات انتحاري در جاهاي ديگري هم بين ژاپنيهاي شنتو و هندوان هندو وجود داشته است. سامسون بدون بمب دست به عمل انتحاري زد، هنگامي كه وي ستونهاي معبد داگون (Dagon) را فروريخت، زنان و بچه‏هاي فلسطيني را كشت. خود من مخالف همه نوع خودكشي هستم كه مردم بي‏گناه را در بربگيرد، حتي اگر اين عمل انتحاري در جريان جنگ باشد.

○ به عنوان آخرين سوال مي‏پرسم، شما مشهور به اين ايده هستيد كه بين اسلام و ديگر سنتهاي ديني جدايي وجود ندارد؛ بلكه جدايي واقعي بين دين و سكولاريزم است.

● بله، بزرگ‏ترين تنش، نه بين اسلام و غرب كه بين دين و سكولاريزم است. در حال حاضر، سكولاريزم، دگماتيسم‏ترين ايدئولوژي بسته، طردكننده و بدون تسامح است. همه چيز را مسير خود نابود مي‏كند. بزرگ‏ترين چالش براي اسلام نحوه مواجهه يا همزيستي با سكولاريزم است. اسلام، همواره با اديان ديگر تا حدود زيادي به صورت صلح‏آميز زيسته است؛ اما سكولاريزم، جايي براي سنت ديني نمي‏گذارد و اين حتي چالشي براي غرب به شمار مي‏رود. شما دو نگرش نسبت به دنيا داريد: يكي، معتقد به جهان معنويت در وراي جهان مادي است و ديگري، مبتني بر ماديت هست. ارتباط بين اين دو پيچيده و مبهم مي‏باشد و نحوه سازش بين اين دو نگرش، بزرگ‏ترين چالشي است كه جهان معاصر با آن روبه‏رو گشته است.